Tiếp nhận đầy đủ, xác minh kịp thời và giải quyết đúng pháp luật nguồn tin về tội phạm là yêu cầu quan trọng để bảo vệ người yếu thế trước hành vi xâm hại. Trách nhiệm này cần được thực hiện cùng với việc vận dụng đúng các cơ chế bảo vệ quyền dân sự, bảo đảm người dân được hỗ trợ bằng phương thức phù hợp.
Bảo vệ quyền con người, quyền công dân, nhất là quyền và lợi ích hợp pháp của người dễ bị tổn thương, là yêu cầu xuyên suốt trong hoạt động tư pháp. Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, bổ sung cơ chế thí điểm VKSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công. Cùng hướng đến mục tiêu bảo vệ người dân, công tác giải quyết nguồn tin về tội phạm có vai trò phát hiện, xử lý kịp thời hành vi có dấu hiệu phạm tội ngay từ giai đoạn đầu của tố tụng hình sự.
Ảnh minh họa.
Trong thực tiễn, trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật và người có hoàn cảnh khó khăn có thể gặp trở ngại khi trình báo vụ việc, cung cấp tài liệu hoặc tham gia tố tụng. Hạn chế về sức khỏe, khả năng nhận thức, điều kiện kinh tế và tiếp cận pháp luật khiến một số người khó tự bảo vệ quyền lợi. Nếu thông tin về hành vi xâm hại không được tiếp nhận, xử lý kịp thời, họ có nguy cơ tiếp tục chịu thiệt hại, gặp khó khăn trong cung cấp chứng cứ và thực hiện các quyền của mình. Vì vậy, yêu cầu tuân thủ pháp luật phải gắn với cách tiếp cận phù hợp, tránh gây thêm trở ngại cho người cần được hỗ trợ.
Các điều 144, 145, 146 và 147 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định về nguồn tin, trách nhiệm tiếp nhận, trình tự và thời hạn giải quyết. Cơ quan, tổ chức có trách nhiệm tiếp nhận không được từ chối tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố. Việc kiểm tra, xác minh và giải quyết phải đúng thẩm quyền, thủ tục, thời hạn. Đối với người yếu thế, thực hiện nghiêm các yêu cầu này còn đòi hỏi cán bộ tiếp nhận lắng nghe, giải thích rõ quyền, nghĩa vụ và hướng dẫn cung cấp thông tin theo quy định; không để việc thiếu hiểu biết pháp luật trở thành rào cản tiếp cận cơ quan có thẩm quyền.
Nghị quyết số 205/2025/QH15 điều chỉnh cơ chế thí điểm khởi kiện dân sự của Viện kiểm sát; việc giải quyết nguồn tin về tội phạm thực hiện theo Bộ luật Tố tụng hình sự. Mỗi cơ chế có điều kiện, thẩm quyền và trình tự riêng. Khi tiếp nhận vụ việc, cần xác định đúng tính chất pháp lý để lựa chọn cách xử lý, tránh bỏ sót dấu hiệu tội phạm hoặc dùng biện pháp hình sự để giải quyết quan hệ dân sự. Trường hợp có vấn đề về quyền dân sự thuộc phạm vi Nghị quyết 205, việc xem xét áp dụng cơ chế bảo vệ phải dựa trên đầy đủ điều kiện luật định. Không mặc nhiên chuyển nguồn tin sang khởi kiện dân sự chỉ vì kết quả xác minh không đủ căn cứ khởi tố.
Để bảo vệ người yếu thế hiệu quả, cơ quan có thẩm quyền cần tiếp nhận, phân loại đầy đủ nguồn tin; làm rõ nội dung trình báo, tài liệu và những vấn đề cần xác minh; kịp thời xem xét biện pháp bảo vệ khi có căn cứ. Việc làm việc với người có khó khăn trong giao tiếp, nhận thức hoặc khả năng tự bảo vệ phải bảo đảm các yêu cầu, thủ tục đặc thù tương ứng. Đồng thời, cần giải thích, hướng dẫn việc thực hiện quyền, thông báo kết quả theo quy định, giúp người dân hiểu và có điều kiện sử dụng các phương thức bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Đối với Viện kiểm sát, trọng tâm là nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố, kiểm sát việc tiếp nhận và giải quyết nguồn tin. Kiểm sát viên cần kiểm sát chặt việc phân loại, thẩm quyền, tiến độ xác minh và căn cứ ban hành quyết định; phát hiện, yêu cầu khắc phục kịp thời vi phạm, nhất là chậm giải quyết, bỏ sót thông tin hoặc chưa bảo đảm quyền của người bị xâm hại. Khi có vấn đề liên quan đến quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công, cần phối hợp xem xét, xử lý theo đúng chức năng, thẩm quyền và cơ chế pháp luật tương ứng.
Bảo vệ người yếu thế phải được thể hiện bằng chất lượng xử lý từng thông tin, từng vụ việc. Tiếp nhận có trách nhiệm, xác minh khách quan, quyết định có căn cứ và hướng dẫn rõ ràng sẽ giúp hạn chế nguy cơ quyền lợi bị bỏ sót. Thực hiện tốt nhiệm vụ trong tố tụng hình sự, đồng thời vận dụng đúng cơ chế bảo vệ quyền dân sự theo Nghị quyết 205, góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người, quyền công dân và củng cố niềm tin của Nhân dân vào các cơ quan bảo vệ pháp luật.
Dương Quốc Thái
Phòng 1, VKSND thành phố Cần Thơ
