Hòa cùng khí thế vùng lên mạnh mẽ của toàn dân tộc trong mùa thu năm 1945, Đảng bộ và Nhân dân Cần Thơ đã chủ động nắm bắt thời cơ, tập hợp lực lượng, tiến hành khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi. Từ cuộc mít tinh của hơn 20.000 người tại Sân banh Cần Thơ sáng 26/8/1945 đến thời khắc Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình ngày 02/9/1945 là một dòng chảy thống nhất của ý chí độc lập, khát vọng tự do và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.
Mùa thu lịch sử trên đất Tây Đô
Những ngày tháng Tám, Cần Thơ rực rỡ sắc cờ đỏ sao vàng. Trong nhịp sống sôi động của một đô thị trung tâm vùng Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều địa điểm, di tích và tên đường vẫn lưu giữ ký ức về một mùa thu cách mạng hào hùng.
Khu vực Hội trường Thành ủy Cần Thơ hôm nay chính là nơi tọa lạc của Sân banh Cần Thơ năm xưa. Tại đây, sáng 26/8/1945, hơn 20.000 người dân từ thị xã và các quận thuộc tỉnh Cần Thơ lúc bấy giờ đã tập hợp, tham gia cuộc mít tinh giành chính quyền. Từ khoảng sân này, một biển người mang theo cờ, biểu ngữ và khát vọng độc lập đã tiến về cơ quan đầu não của chính quyền cũ, tạo nên bước ngoặt lịch sử trên vùng đất Tây Đô.
Thắng lợi ấy không phải là một sự kiện tự phát. Đó là kết quả của quá trình chuẩn bị lâu dài, sự lãnh đạo chủ động, quyết đoán của tổ chức Đảng và tinh thần yêu nước được hun đúc qua nhiều phong trào đấu tranh của Nhân dân Cần Thơ.
Tháng Tám năm 1945, phát xít Nhật đầu hàng Đồng minh, bộ máy thống trị của Nhật và chính quyền tay sai ở Đông Dương rơi vào khủng hoảng. Trước thời cơ đặc biệt của cách mạng, Hội nghị toàn quốc của Đảng họp tại Tân Trào quyết định phát động tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước. Ngày 16/8/1945, Quốc dân Đại hội tán thành chủ trương tổng khởi nghĩa, thông qua những chính sách lớn của Việt Minh và thành lập Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam do lãnh tụ Hồ Chí Minh đứng đầu.
Khí thế cách mạng nhanh chóng lan rộng từ Bắc vào Nam. Hà Nội giành chính quyền ngày 19/8, Huế ngày 23/8, Sài Gòn ngày 25/8. Những thắng lợi liên tiếp ấy tạo sức cổ vũ mạnh mẽ đối với phong trào cách mạng tại các địa phương, trong đó có tỉnh Cần Thơ.
Hơn 20.000 người xuống đường giành chính quyền
Tại Cần Thơ, ngày 17/8/1945, Tỉnh ủy họp bàn kế hoạch khởi nghĩa trong toàn tỉnh. Ngày 19/8, Tỉnh ủy triệu tập hội nghị thành lập Ủy ban Dân tộc Giải phóng tỉnh Cần Thơ, bầu đồng chí Trần Ngọc Quế làm Chủ tịch. Ủy ban có nhiệm vụ tập hợp các lực lượng yêu nước, tổ chức và lãnh đạo Nhân dân đứng lên giành chính quyền.
Ngày 22/8, Tỉnh ủy tiếp tục họp, nhận định tình hình và chuẩn bị kế hoạch hành động. Một số cán bộ được cử đến Sài Gòn tham gia giành chính quyền để nắm bắt tình hình và rút kinh nghiệm. Lúc bấy giờ, bộ máy chính quyền cũ tại nhiều địa phương trong tỉnh đã bắt đầu tan rã; có nơi lực lượng cách mạng giành được chính quyền từ ngày 19/8. Quân Nhật từ các tỉnh miền Tây dồn về thị xã Cần Thơ nhưng tinh thần rệu rã, tạo điều kiện để cuộc khởi nghĩa được đẩy nhanh.
Ngày 25/8, Ủy ban Dân tộc Giải phóng tỉnh họp khẩn cấp dưới sự chủ trì của đồng chí Trần Ngọc Quế, thống nhất thời điểm hành động. Phương thức khởi nghĩa được xác định là phát huy sức mạnh chính trị của quần chúng, có lực lượng vũ trang hỗ trợ; lực lượng vũ trang được bố trí sẵn sàng đối phó nếu xảy ra tình huống bất trắc.
Cùng ngày, đồng chí Trần Ngọc Quế, ông Nguyễn Thượng Tư - đại diện Thanh niên Tiền phong và ông Huỳnh Cẩm Chương - một trí thức yêu nước, được cử đến gặp Sato, chỉ huy quân Nhật tại Cần Thơ, yêu cầu quân Nhật không can thiệp vào công việc nội bộ của Việt Nam. Đây là bước đi chủ động nhằm phân hóa đối phương, hạn chế khả năng chống trả và tạo điều kiện thuận lợi cho cuộc khởi nghĩa.
Sáng sớm 26/8/1945, từng đoàn người từ thị xã và các quận Ô Môn, Châu Thành, Phụng Hiệp tiến về Sân banh Cần Thơ. Đây là những đơn vị thuộc tỉnh Cần Thơ theo địa giới hành chính năm 1945(không hoàn toàn trùng với địa giới thành phố Cần Thơ hiện nay).
Hơn 20.000 người giương cao cờ, biểu ngữ, hô vang những khẩu hiệu đòi độc lập và yêu cầu chính quyền thuộc về Nhân dân. Đúng 6 giờ, Ủy ban Dân tộc Giải phóng tỉnh Cần Thơ ra mắt đồng bào. Đồng chí Huỳnh Phan Hộ thay mặt Ủy ban đọc lời hiệu triệu, kêu gọi Nhân dân đoàn kết đứng lên, xóa bỏ ách nô lệ, giành quyền làm chủ.
Sau cuộc mít tinh, đoàn người tuần hành qua các tuyến đường trong thị xã rồi tập trung tại Dinh Xã Tây - cơ quan đầu não của chính quyền tỉnh đương thời. Trước sức mạnh áp đảo của quần chúng, Tỉnh trưởng Lưu Văn Tào phải chấp nhận giao chính quyền cho đại diện Ủy ban Dân tộc Giải phóng và ra lệnh giải tán bộ máy chính quyền cũ trong toàn tỉnh.
Thay mặt chính quyền cách mạng, đồng chí Trần Ngọc Quế long trọng tuyên bố chính quyền đã về tay Nhân dân; đồng thời công bố những chủ trương cấp thiết: bãi bỏ các thứ thuế vô lý do phát xít Nhật và thực dân Pháp đặt ra; trả tự do cho tù chính trị; bảo vệ tài sản của Nhân dân và tịch thu tài sản của thực dân Pháp.
Trong hai ngày 26 và 27/8/1945, phong trào khởi nghĩa tiếp tục lan rộng từ thị xã Cần Thơ đến các quận và làng thuộc tỉnh Cần Thơ lúc bấy giờ; chính quyền cách mạng lần lượt được thiết lập ở các địa phương. Thắng lợi nhanh chóng, hạn chế đổ máu đã thể hiện sức mạnh của quần chúng được tổ chức, lãnh đạo chặt chẽ và huy động đúng thời cơ.
Ngày 28/8/1945, Ủy ban Hành chánh Nam Bộ quyết định thành lập Ủy ban nhân dân tỉnh Cần Thơ do đồng chí Trần Văn Khéo làm Chủ tịch. Sự kiện đánh dấu bước chuyển quan trọng từ giành chính quyền sang xây dựng, củng cố và tổ chức thực thi quyền lực của Nhân dân.
Từ Sân banh Cần Thơ đến Quảng trường Ba Đình
Thắng lợi tại Cần Thơ là một bộ phận không thể tách rời của cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945. Nếu cuộc mít tinh và tuần hành ngày 26/8 là hành động trực tiếp đưa chính quyền về tay Nhân dân ở địa phương, thì sự kiện ngày 02/9/1945 tại Quảng trường Ba Đình đã xác lập về chính trị và pháp lý thành quả cách mạng trên phạm vi cả nước.
Trước hàng chục vạn đồng bào, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, trịnh trọng tuyên bố nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Người khẳng định: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thực đã thành một nước tự do và độc lập”.
Tuyên ngôn Độc lập không chỉ khai sinh một nhà nước mới mà còn khẳng định quyền độc lập của dân tộc Việt Nam là thiêng liêng, bất khả xâm phạm; gắn độc lập dân tộc với quyền sống, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc và quyền làm chủ của Nhân dân.
Nhìn từ Cần Thơ, mối liên hệ ấy càng trở nên sâu sắc. Quyền độc lập đã được Nhân dân hiện thực hóa bằng hành động đứng lên giành chính quyền ở từng địa phương. Tuyên ngôn Độc lập đã nâng thắng lợi của những cuộc khởi nghĩa đó thành địa vị pháp lý của một quốc gia độc lập, có chủ quyền.
Bồi đắp giá trị độc lập bằng hành động hôm nay
Hơn tám thập kỷ đã trôi qua, bài học về sự lãnh đạo của Đảng, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và nghệ thuật nắm bắt thời cơ vẫn còn nguyên giá trị. Kỷ niệm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 02/9 không chỉ là dịp ôn lại quá khứ hào hùng mà còn nhắc nhở mỗi cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức và người lao động về trách nhiệm đối với đất nước và Nhân dân.
Đối với cán bộ ngành Kiểm sát nhân dân, tinh thần của mùa thu năm 1945 phải được cụ thể hóa bằng việc thực hiện nghiêm chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp; bảo vệ Hiến pháp và pháp luật; bảo vệ quyền con người, quyền công dân; chống oan, sai, chống bỏ lọt tội phạm; góp phần giữ vững kỷ cương, công lý và niềm tin của Nhân dân.
Độc lập không chỉ được bảo vệ bằng những việc làm lớn lao mà còn được bồi đắp từ từng hành vi công vụ liêm chính, từng quyết định đúng pháp luật, từng việc làm có ích cho cộng đồng. Thành quả của mùa thu năm 1945 chỉ thực sự trường tồn khi quyền làm chủ của Nhân dân được tôn trọng, pháp luật được thượng tôn và cuộc sống của người dân ngày càng tốt đẹp hơn.
Dòng sông Hậu vẫn ngày đêm chảy qua thành phố, nối quá khứ với hiện tại và tương lai. Giữa nhịp phát triển hôm nay, ký ức về hơn 20.000 người dân tập hợp tại Sân banh Cần Thơ sáng 26/8/1945 vẫn vang vọng một chân lý: khi ý Đảng hòa cùng lòng dân, khi sức mạnh đại đoàn kết được khơi dậy đúng thời cơ, dân tộc Việt Nam có thể vượt qua mọi thử thách, giành lấy và bảo vệ vững chắc nền độc lập, tự do thiêng liêng của Tổ quốc./.
Phạm Hương
Văn phòng VKSND TP. Cần Thơ
.png)
