Bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công là yêu cầu quan trọng trong xây dựng Nhà nước pháp quyền. Thực tiễn cho thấy, quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, phụ nữ mang thai, người mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự và các chủ thể yếu thế khác có thể bị xâm phạm nhưng không được bảo vệ kịp thời do họ không có khả năng tự khởi kiện hoặc gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận công lý.
Đối với lợi ích công, các hành vi vi phạm trong lĩnh vực môi trường, đất đai, tài nguyên, tài sản công, đầu tư công, an toàn thực phẩm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có thể gây thiệt hại cho cộng đồng nhưng lại không có cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức đứng ra khởi kiện. Khoảng trống “không có người khởi kiện” có thể dẫn đến vi phạm kéo dài, hậu quả không được khắc phục và làm giảm hiệu quả bảo vệ pháp luật.
Ngày 24/6/2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 205/2025/QH15 về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công. Đây là bước phát triển quan trọng, tạo thêm công cụ pháp lý để Viện kiểm sát nhân dân chủ động bảo vệ quyền con người, quyền công dân và lợi ích của Nhà nước, xã hội. Kinh nghiệm của Trung Quốc, Ấn Độ và Hoa Kỳ là nguồn tham khảo có giá trị trong quá trình triển khai cơ chế này tại Việt Nam.
Kinh nghiệm của Trung Quốc
Trung Quốc là quốc gia trao vai trò nổi bật cho Viện kiểm sát trong khởi kiện công ích. Năm 2012, pháp luật tố tụng dân sự của Trung Quốc lần đầu ghi nhận cơ chế khởi kiện vì lợi ích công trong lĩnh vực môi trường và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Đến năm 2017, quyền khởi kiện công ích tiếp tục được trao cho Viện kiểm sát nhân dân.
Cơ chế của Trung Quốc được thực hiện theo hai bước. Trước hết, Viện kiểm sát xác minh, thu thập tài liệu và ban hành kiến nghị yêu cầu cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có trách nhiệm chấm dứt vi phạm, khắc phục hậu quả. Nếu chủ thể được kiến nghị không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ, Viện kiểm sát mới khởi kiện ra Tòa án.
Quy trình “kiến nghị trước, khởi kiện sau” giúp phát huy vai trò giám sát của Viện kiểm sát, đồng thời tạo điều kiện để cơ quan quản lý hoặc chủ thể vi phạm tự khắc phục, qua đó hạn chế các vụ kiện không cần thiết.
Một vụ việc điển hình là vụ án môi trường tại thành phố Thái Châu, tỉnh Giang Tô năm 2015. Sáu doanh nghiệp hóa chất bị xác định xả thải trái phép, gây ô nhiễm nghiêm trọng nguồn nước và bị buộc bồi thường hơn 160 triệu nhân dân tệ để khắc phục thiệt hại môi trường. Vụ án khẳng định nguyên tắc bồi thường thiệt hại sinh thái và vai trò của giám định khoa học trong xác định hậu quả.
Ngoài ra, trong các vụ khai thác cát trái phép trên sông Dương Tử, Viện kiểm sát đã khởi kiện các cá nhân, tổ chức gây xói lở bờ sông và suy giảm hệ sinh thái. Tòa án không chỉ buộc bồi thường mà còn yêu cầu phục hồi môi trường.
Kinh nghiệm Trung Quốc cho thấy, việc trao vai trò chủ động cho Viện kiểm sát và áp dụng quy trình “kiến nghị – khởi kiện” có thể bảo đảm hiệu quả bảo vệ lợi ích công mà vẫn thận trọng trong sử dụng quyền khởi kiện.
Kinh nghiệm của Ấn Độ
Tại Ấn Độ, cơ chế khởi kiện vì lợi ích công phát triển mạnh từ cuối thập niên 1970, với vai trò trung tâm của Tòa án Tối cao và các Tòa án cấp cao của bang.
Khác với Trung Quốc, Ấn Độ nới lỏng điều kiện về tư cách khởi kiện. Cá nhân hoặc tổ chức xã hội có thể yêu cầu Tòa án xem xét vụ việc để bảo vệ lợi ích công hoặc quyền của nhóm yếu thế, dù họ không phải là người trực tiếp chịu thiệt hại. Trong một số trường hợp, Tòa án có thể tự khởi xướng vụ việc khi phát hiện dấu hiệu xâm phạm nghiêm trọng quyền con người.
Vụ việc liên quan đến lao động di cư trong thời gian phong tỏa vì COVID-19 năm 2020 là một ví dụ tiêu biểu. Hàng triệu lao động mất việc làm, thiếu lương thực và phương tiện trở về quê. Tòa án Tối cao Ấn Độ yêu cầu Chính phủ cung cấp lương thực miễn phí, tổ chức vận chuyển an toàn, không thu phí vé tàu và xây dựng cơ chế bảo trợ xã hội cho người lao động.
Năm 2021, trước tình trạng thiếu oxy y tế nghiêm trọng, Tòa án tiếp tục yêu cầu Chính phủ xây dựng cơ chế phân bổ oxy minh bạch, giám sát nguồn cung và công khai tiêu chí phân bổ giữa các bang.
Kinh nghiệm Ấn Độ cho thấy khởi kiện công ích có thể mở rộng khả năng tiếp cận công lý và tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan hành pháp. Tuy nhiên, mô hình này cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát phạm vi can thiệp của Tòa án để tránh làm thay hoạt động quản lý, điều hành.
Kinh nghiệm của Hoa Kỳ
Hoa Kỳ không tập trung quyền khởi kiện công ích vào một cơ quan nhà nước mà sử dụng nhiều cơ chế như tố tụng hiến pháp, xem xét tư pháp đối với quyết định hành chính, kiện tập thể và hoạt động của các tổ chức luật công ích.
Kiện tập thể cho phép một hoặc một số cá nhân đại diện cho nhiều người cùng bị ảnh hưởng bởi một hành vi vi phạm. Cơ chế này giúp những người chịu thiệt hại nhỏ hoặc thiếu điều kiện tài chính vẫn có khả năng tiếp cận công lý.
Vụ khủng hoảng nước sạch tại thành phố Flint là ví dụ điển hình. Việc thay đổi nguồn nước không bảo đảm an toàn khiến nước sinh hoạt bị nhiễm chì, ảnh hưởng nghiêm trọng đến trẻ em, phụ nữ mang thai và các hộ nghèo. Vụ kiện tập thể đặt ra vấn đề về công bằng môi trường và trách nhiệm của chính quyền đối với cộng đồng yếu thế.
Trong vụ Perez kiện Hệ thống trường công Sturgis năm 2023, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã mở rộng khả năng khởi kiện cho một học sinh khiếm thính không được cung cấp đầy đủ dịch vụ hỗ trợ giáo dục. Phán quyết khẳng định không nên để rào cản thủ tục làm giảm hiệu quả bảo vệ quyền dân sự.
Cơ chế thí điểm tại Việt Nam
Nghị quyết số 205/2025/QH15 xác lập nguyên tắc “bổ trợ có điều kiện”. Viện kiểm sát nhân dân chỉ khởi kiện khi cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện đã được thông báo, kiến nghị nhưng không thực hiện.
Cơ chế này được cụ thể hóa tại Thông tư liên tịch số 09/2025 ngày 03/11/2025, đồng thời yêu cầu sự phối hợp giữa Viện kiểm sát, Tòa án và các cơ quan liên quan.
Sáu nhóm dễ bị tổn thương được bảo vệ gồm: trẻ em; người cao tuổi; người khuyết tật; phụ nữ đang mang thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi; người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi và người mất năng lực hành vi dân sự; người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn.
Sáu lĩnh vực lợi ích công thuộc phạm vi thí điểm gồm: đầu tư công; đất đai, tài nguyên và tài sản công; môi trường và hệ sinh thái; di sản văn hóa; an toàn thực phẩm, dược phẩm; bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Mô hình Việt Nam có nét tương đồng với Trung Quốc ở vai trò của Viện kiểm sát và trình tự “yêu cầu, kiến nghị, khởi kiện”. Tuy nhiên, Việt Nam không mở rộng quyền khởi kiện cho mọi cá nhân, tổ chức như Ấn Độ và chưa áp dụng rộng rãi cơ chế kiện tập thể như Hoa Kỳ. Đây là cách tiếp cận thận trọng, có kiểm soát và phù hợp với điều kiện pháp lý hiện nay.
Một số kiến nghị
Để cơ chế thí điểm đạt hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng tiêu chí đánh giá thống nhất và tổ chức sơ kết, tổng kết toàn diện. Hiệu quả không chỉ được đo bằng số vụ khởi kiện mà còn phải căn cứ vào mức độ khắc phục hậu quả, phục hồi lợi ích công và phòng ngừa vi phạm.
Cần nâng cao chất lượng văn bản kiến nghị, xác định rõ hành vi vi phạm, căn cứ pháp luật, trách nhiệm và thời hạn khắc phục. Viện kiểm sát phải theo dõi kết quả thực hiện, kịp thời khởi kiện khi kiến nghị không được chấp hành và tiếp tục kiểm sát việc thi hành bản án.
Bên cạnh đó, cần đào tạo đội ngũ Kiểm sát viên có chuyên môn sâu về môi trường, đất đai, tài nguyên, đầu tư công, an toàn thực phẩm và bảo vệ người tiêu dùng; tăng cường phối hợp với Tòa án, cơ quan thanh tra, Kiểm toán nhà nước, Công an và cơ quan chuyên môn trong thu thập thông tin, chứng cứ và xác định thiệt hại.
Đồng thời, cần kiểm soát chặt chẽ quyền khởi kiện, làm rõ tiêu chí xác định lợi ích công và nhóm dễ bị tổn thương; bảo đảm Viện kiểm sát thực hiện quyền khởi kiện nhưng không làm thay chức năng quản lý nhà nước.
Việc công bố các vụ án điển hình, tăng cường tuyên truyền và xây dựng hệ thống thống kê riêng về án dân sự công ích cũng có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao nhận thức xã hội và hướng dẫn áp dụng pháp luật.
Kinh nghiệm của Trung Quốc, Ấn Độ và Hoa Kỳ cho thấy khởi kiện dân sự công ích là xu hướng phát triển của nền tư pháp hiện đại nhằm tăng cường bảo vệ quyền con người, quyền công dân và lợi ích công. Đối với Việt Nam, Nghị quyết số 205/2025/QH15 là bước đột phá trong việc mở rộng vai trò của Viện kiểm sát nhân dân, tạo cơ sở pháp lý để chủ động bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhóm dễ bị tổn thương cũng như lợi ích của Nhà nước và xã hội.
Việc triển khai hiệu quả cơ chế này đòi hỏi sự chỉ đạo thống nhất, đội ngũ Kiểm sát viên có trình độ chuyên môn, cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan hữu quan và việc kiểm soát chặt chẽ quyền khởi kiện. Kết quả thực hiện thí điểm sẽ là cơ sở thực tiễn quan trọng để nghiên cứu hoàn thiện và luật hóa chế định khởi kiện dân sự công ích trong hệ thống pháp luật Việt Nam trong thời gian tới./.
Phan Liễu - Lâm Trường
VKSND Khu vực 4
