Nghị quyết số 205/2025/QH15 mở ra cơ chế để VKSND khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công. Cùng với yêu cầu đổi mới tư duy, nâng cao năng lực nghề nghiệp và thích ứng với phương thức hoạt động mới, đây cũng là môi trường thực tiễn để công chức trẻ ngành Kiểm sát rèn luyện, trưởng thành và đóng góp vào quá trình nâng cao vị thế của Ngành.
Ảnh minh hoạ - VKSND thành phố Cần Thơ tổ chức Toạ đàm trao đổi kinh nghiệm
thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15
Cơ chế mới và sự chuyển động trong tư duy bảo vệ quyền
Thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp là những chức năng đặc trưng của VKSND. Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, yêu cầu bảo vệ quyền con người, quyền công dân, lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân ngày càng đặt ra những nhiệm vụ mới đối với hoạt động của Ngành.
Thực tiễn có những trường hợp quyền dân sự của người thuộc nhóm dễ bị tổn thương bị xâm phạm nhưng họ gặp khó khăn trong việc tự mình khởi kiện. Đối với lợi ích công, việc xác định chủ thể trực tiếp đứng ra khởi kiện cũng không đơn giản khi lợi ích bị xâm phạm mang tính cộng đồng, không thuộc riêng một cá nhân hoặc tổ chức. Nghị quyết số 205/2025/QH15 thiết lập cơ chế thí điểm để VKSND khởi kiện trong những trường hợp thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị quyết.
Quyền khởi kiện của VKSND được thực hiện theo những điều kiện, trình tự và giới hạn chặt chẽ; không thay thế quyền tự định đoạt, quyền khởi kiện của các chủ thể trong mọi quan hệ dân sự. Vì vậy, công chức Kiểm sát phải nhận thức đầy đủ phạm vi, đối tượng và điều kiện áp dụng, bảo đảm mọi hoạt động có căn cứ pháp luật, đúng chức năng và thẩm quyền.
Điểm mới quan trọng không chỉ nằm ở cơ chế tố tụng, mà còn ở cách tiếp cận công việc. Công chức không chỉ nghiên cứu những vấn đề đã thể hiện trong hồ sơ, mà phải chủ động nhận diện từ thực tiễn: quyền, lợi ích nào đang bị xâm phạm; chủ thể nào chịu ảnh hưởng; mức độ, hậu quả của hành vi vi phạm và phương thức pháp lý nào phù hợp để bảo vệ. Sự chủ động đó luôn phải gắn với pháp luật, chứng cứ và những điều kiện của cơ chế thí điểm.
Môi trường thực tiễn để công chức trẻ nâng cao năng lực
Đối với công chức trẻ, việc thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 tạo điều kiện rèn luyện trước hết ở năng lực phát hiện vấn đề pháp lý. Từ một thông tin ban đầu, công chức phải xác định quyền, lợi ích bị xâm phạm, chủ thể chịu ảnh hưởng, nguyên nhân chưa có người khởi kiện và căn cứ để xem xét việc VKSND thực hiện quyền khởi kiện. Biết đặt đúng câu hỏi là bước đầu để nhận diện đúng vụ việc và lựa chọn phương thức xử lý phù hợp.
Cơ chế mới cũng đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu và tư duy liên ngành. Bên cạnh pháp luật dân sự, tố tụng dân sự, chứng cứ và chứng minh, vụ việc có thể liên quan đến đất đai, môi trường, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, lao động, tài sản công, thuế hoặc bảo hiểm xã hội. Công chức trẻ vì vậy phải biết kết nối, vận dụng các quy định có liên quan và đánh giá vụ việc trong tổng thể, thay vì tiếp cận riêng lẻ từng lĩnh vực.
Quá trình tiếp nhận thông tin, kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu và chuẩn bị hồ sơ khởi kiện còn là môi trường rèn luyện kỹ năng phối hợp. Công chức phải chủ động trao đổi với cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan nhưng vẫn bảo đảm tính độc lập, khách quan và đúng thẩm quyền của VKSND. Qua từng vụ việc, công chức trẻ có điều kiện tích lũy kinh nghiệm, hoàn thiện phương pháp làm việc, nâng cao khả năng thích ứng và bản lĩnh nghề nghiệp.
Chủ động nhưng không tùy tiện
Cơ hội luôn đi cùng yêu cầu và trách nhiệm cao hơn. Chủ động phát hiện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp không có nghĩa là mở rộng sự can thiệp của VKSND vào mọi quan hệ dân sự. Mỗi vụ việc phải được xem xét đúng đối tượng, điều kiện, trình tự và thẩm quyền; phân biệt rõ trường hợp thuộc phạm vi bảo vệ lợi ích công, quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương với tranh chấp dân sự thông thường thuộc quyền tự định đoạt của các chủ thể.
Chất lượng chứng cứ và hồ sơ khởi kiện là yêu cầu có tính quyết định. Yêu cầu đưa ra Tòa án phải dựa trên tài liệu, chứng cứ đầy đủ, khách quan và có giá trị chứng minh; làm rõ quyền, lợi ích bị xâm phạm, hành vi vi phạm, thiệt hại hoặc nguy cơ thiệt hại, mối quan hệ giữa hành vi và hậu quả cùng căn cứ pháp luật để yêu cầu bảo vệ. Điều đó đòi hỏi công chức trẻ thường xuyên rèn luyện kỹ năng xác minh, thu thập, kiểm tra, đối chiếu và đánh giá chứng cứ từ nhiều nguồn.
Mục tiêu bảo vệ người thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công có ý nghĩa xã hội sâu sắc, nhưng không thể thay thế yêu cầu tuân thủ pháp luật và đánh giá chứng cứ khách quan. Bảo vệ quyền, lợi ích của một chủ thể phải đồng thời tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác. Công chức không được để cảm xúc thay thế chứng cứ, không đặt nặng kết quả mà xem nhẹ căn cứ pháp lý. Bản lĩnh nghề nghiệp thể hiện ở khả năng giữ vững nguyên tắc, thận trọng trong đánh giá và chịu trách nhiệm đối với từng quyết định nghiệp vụ.
Trong quá trình đó, cơ sở dữ liệu pháp luật, hồ sơ điện tử, phần mềm quản lý và trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ hệ thống hóa tài liệu, tìm kiếm quy định, phân loại thông tin và gợi mở nội dung cần nghiên cứu. Tuy nhiên, kết quả tìm kiếm không mặc nhiên là căn cứ pháp lý; thông tin do AI cung cấp phải được kiểm chứng; lập luận do công cụ tạo ra không thể thay thế việc kiểm tra chứng cứ và tình tiết cụ thể. Công nghệ chỉ phát huy giá trị khi được đặt dưới sự kiểm soát của tư duy pháp lý, kỷ luật bảo mật và trách nhiệm cá nhân.
Vững pháp luật, sáng đạo đức, mở tư duy
Hiệu quả thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 không chỉ được thể hiện ở số vụ việc được phát hiện hoặc số vụ án được khởi kiện. Điều quan trọng hơn là quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương được bảo vệ như thế nào, lợi ích công được khôi phục ra sao và cơ chế mới có góp phần khắc phục khoảng trống trong bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp hay không.
Mỗi vụ việc được giải quyết đúng pháp luật góp phần làm rõ hơn vai trò của VKSND trong bảo vệ quyền dân sự và lợi ích công. Người dân có thêm cơ sở nhận thức về chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát và giá trị của pháp luật trong đời sống. Đối với công chức trẻ, việc trực tiếp tham gia nhận diện vụ việc, nghiên cứu hồ sơ, xác minh thông tin và phối hợp với các cơ quan, tổ chức là cơ hội học hỏi từ thực tiễn, hoàn thiện kỹ năng nghiệp vụ và phương pháp xử lý công việc.
Yêu cầu đối với công chức trẻ có thể khái quát bằng ba phẩm chất: vững pháp luật, sáng đạo đức, mở tư duy. Vững pháp luật để thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền; sáng đạo đức để giữ gìn tính khách quan, trách nhiệm và chuẩn mực nghề nghiệp; mở tư duy để thích ứng với những vấn đề mới của xã hội, công nghệ và yêu cầu cải cách tư pháp.
Nghị quyết số 205/2025/QH15 là cơ chế thí điểm, đồng thời là môi trường để đội ngũ công chức trẻ ngành Kiểm sát rèn luyện và trưởng thành. Bằng tinh thần chủ động, thận trọng, khách quan và trách nhiệm trong từng vụ việc, công chức trẻ có thể góp phần nâng cao chất lượng thực hiện chức năng, nhiệm vụ của VKSND, bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân, lợi ích công, qua đó củng cố niềm tin vào pháp luật và công lý./.
Phạm Thành Lộc
Phòng 7, VKSND thành phố Cần Thơ
Phòng 7, VKSND thành phố Cần Thơ
