Bảo vệ quyền dân sự của trẻ em và lợi ích công trong lĩnh vực giáo dục đòi hỏi Kiểm sát viên chủ động phát hiện vi phạm, đồng thời xác định đúng đối tượng, quan hệ pháp luật và điều kiện khởi kiện. Việc áp dụng Nghị quyết số 205/2025/QH15 cần dựa trên bản chất quyền, lợi ích bị xâm phạm và trình tự luật định.
Nghị định số 353/2026/NĐ-CP ngày 11/9/2026 của Chính phủ quy định về phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ em từ 5 đến 6 tuổi, giáo dục bắt buộc và xóa mù chữ, có hiệu lực từ ngày 01/11/2026. Các quy định về trách nhiệm tổ chức thực hiện, bảo đảm điều kiện học tập và chính sách đối với người học là cơ sở để nhận diện nghĩa vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. Tuy nhiên, từ dấu hiệu vi phạm đến việc khởi kiện theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 là quá trình cần được kiểm tra, xác minh và đánh giá đầy đủ.
Xác định đúng đối tượng và lĩnh vực được bảo vệ
Theo Điều 3 Nghị quyết số 205/2025/QH15, trẻ em thuộc nhóm dễ bị tổn thương; quyền dân sự được bảo vệ gồm quyền nhân thân và quyền tài sản. Lợi ích công được bảo vệ thuộc các lĩnh vực: đầu tư công; đất đai, tài nguyên, tài sản công khác; môi trường, hệ sinh thái; di sản văn hóa; an toàn thực phẩm, dược phẩm; bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Giáo dục không được quy định thành một lĩnh vực lợi ích công độc lập trong danh mục này.
Từ phạm vi đó, theo quan điểm của tác giả, việc chưa đạt chỉ tiêu phổ cập, thiếu trường lớp, chậm rà soát số liệu hoặc chưa hoàn thành nhiệm vụ quản lý nhà nước về giáo dục không tự thân làm phát sinh căn cứ để Viện kiểm sát khởi kiện vụ án dân sự công ích. Cần xác định tính chất của hành vi, quyền bị xâm phạm và cơ chế xử lý tương ứng; tùy trường hợp, thông tin có thể được chuyển đến cơ quan có thẩm quyền quản lý, kiểm tra, thanh tra hoặc giải quyết theo thủ tục phù hợp.
Ở chiều ngược lại, hành vi xảy ra trong hoạt động giáo dục vẫn có thể thuộc phạm vi xem xét của Nghị quyết số 205 nếu xâm phạm quyền dân sự của trẻ em hoặc lợi ích công thuộc lĩnh vực được bảo vệ. Chẳng hạn, tình huống giả định về xâm phạm quyền nhân thân, quyền tài sản của trẻ em, lấn chiếm đất trường học hoặc gây thiệt hại đến tài sản công, vốn đầu tư công dành cho giáo dục cần được sàng lọc, xác minh. Đây là những hướng nhận diện, chưa phải kết luận đủ điều kiện khởi kiện. Riêng khoản hỗ trợ người học, phải làm rõ căn cứ hưởng, chủ thể có nghĩa vụ chi trả và bản chất yêu cầu; không mặc nhiên chuyển sai sót trong thực hiện chính sách thành tranh chấp dân sự.
Sàng lọc vụ việc theo bản chất quyền bị xâm phạm
Khi tiếp nhận thông tin hoặc phát hiện dấu hiệu vi phạm qua giải quyết vụ án, vụ việc, Kiểm sát viên cần tập trung làm rõ các vấn đề sau:
Thứ nhất, chủ thể bị ảnh hưởng có thuộc nhóm dễ bị tổn thương theo Nghị quyết số 205 hay không; trường hợp bảo vệ lợi ích công thì quyền, lợi ích bị xâm phạm có thuộc lĩnh vực được quy định tại khoản 2 Điều 3 hay không.
Thứ hai, quyền dân sự cụ thể bị xâm phạm là gì; cơ quan, tổ chức, cá nhân nào thực hiện hành vi; tính chất, mức độ vi phạm, hậu quả thiệt hại và tài liệu, chứng cứ chứng minh được xác định như thế nào.
Thứ ba, yêu cầu bảo vệ quyền có thuộc quan hệ pháp luật dân sự và có thể giải quyết bằng vụ án dân sự hay phải áp dụng cơ chế quản lý chuyên ngành, khiếu nại, tố cáo hoặc tố tụng hành chính. Nếu phát hiện vi phạm trong quá trình giải quyết vụ án, vụ việc khác, cần xem xét khả năng giải quyết ngay trong vụ án, vụ việc đó theo Điều 4 Nghị quyết số 205.
Thứ tư, cơ quan, tổ chức, cá nhân nào có quyền, trách nhiệm khởi kiện; đã có người khởi kiện chưa; chủ thể được bảo vệ hoặc người đại diện hợp pháp có khả năng tự khởi kiện và có đề nghị Viện kiểm sát khởi kiện hay không.
Việc sàng lọc cần dựa trên hồ sơ, chứng cứ và yêu cầu bảo vệ quyền cụ thể. Chỉ viện dẫn quy định về quyền học tập hoặc trách nhiệm của cơ quan, cơ sở giáo dục là chưa đủ để xác định một yêu cầu thuộc phạm vi khởi kiện dân sự công ích.
Tuân thủ điều kiện và trình tự trước khi khởi kiện
Theo các điều 11, 13 và 14 Nghị quyết số 205, Viện kiểm sát phải kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ; yêu cầu chấm dứt vi phạm, áp dụng biện pháp ngăn chặn, khắc phục hậu quả khi có căn cứ; thực hiện việc thông báo, kiến nghị khởi kiện theo quy định. Nếu có chủ thể khởi kiện và đề nghị hỗ trợ thì Viện kiểm sát hỗ trợ việc khởi kiện. Trình tự, thời hạn và việc theo dõi kết quả thông báo, kiến nghị cần được thực hiện theo Nghị quyết và văn bản hướng dẫn thi hành.
Đối với việc bảo vệ quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương, điều kiện “không có người khởi kiện” cần được xem xét cùng yêu cầu tại điểm b khoản 1 Điều 14: người bị xâm phạm hoặc người đại diện hợp pháp không thể tự khởi kiện và đề nghị Viện kiểm sát khởi kiện. Trường hợp có căn cứ xác định việc không đề nghị là do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép hoặc nhầm lẫn, Viện kiểm sát xem xét, quyết định việc khởi kiện theo quy định. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc trẻ em bị ảnh hưởng hoặc chưa có người khởi kiện để kết luận Viện kiểm sát đương nhiên phải khởi kiện.
Nghị quyết số 205 được thực hiện thí điểm trong 03 năm từ ngày 01/01/2026 tại 06 tỉnh, thành phố, trong đó có Cần Thơ. Trong phạm vi thí điểm, việc chủ động phát hiện vi phạm liên quan đến giáo dục cần đi đôi với sàng lọc chặt chẽ về chủ thể, quyền bị xâm phạm, thẩm quyền và điều kiện tố tụng. Vận dụng đúng cơ chế này sẽ góp phần bảo vệ quyền dân sự của người học, nhất là trẻ em, và lợi ích công, đồng thời bảo đảm mỗi quyết định khởi kiện có căn cứ, đúng pháp luật./.
Dương Công Trấn
VKSND Khu vực 13 - Cần Thơ
