Tại lớp bồi dưỡng nghiệp vụ dành cho công chức VKSND hai cấp tỉnh An Giang, đồng chí Phạm Xuân Minh, Viện trưởng VKSND thành phố Cần Thơ, Kiểm sát viên cao cấp, đã chia sẻ kinh nghiệm tổ chức thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội. Nội dung trao đổi tập trung vào những công việc cụ thể: phân công trách nhiệm, xây dựng tài liệu nhận diện, phối hợp thu thập thông tin, lựa chọn biện pháp bảo vệ quyền dân sự và theo dõi kết quả khắc phục vi phạm.
Ngày 11 và 12/11/2026, tại VKSND tỉnh An Giang, đồng chí Phạm Xuân Minh tham gia giảng dạy chuyên đề về giải pháp thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 trong chương trình bồi dưỡng nghiệp vụ do Phân hiệu Trường Đại học Kiểm sát tại Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức. Trên cơ sở những nội dung pháp lý đã được trang bị tại lớp, phần trao đổi của báo cáo viên đi sâu vào kinh nghiệm của VKSND thành phố Cần Thơ trong triển khai cơ chế thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công.
Các văn bản chỉ đạo, tài liệu hướng dẫn và hồ sơ nghiệp vụ được sử dụng trực tiếp trong bài giảng, qua đó giúp học viên thấy rõ quá trình tổ chức thực hiện, từ khi nhận diện khó khăn, giao nhiệm vụ cho các đơn vị đến việc lựa chọn nguồn tin, xác minh và áp dụng biện pháp xử lý phù hợp.
Nhận diện khó khăn để tổ chức các giải pháp hỗ trợ nhau
Trong phần trao đổi, báo cáo viên phân tích những vướng mắc xuất hiện từ giai đoạn đầu thực hiện thí điểm tại Cần Thơ. Ở nhiều khâu công tác kiểm sát, cán bộ vốn quen giải quyết công việc trên cơ sở hồ sơ, quyết định hoặc thông tin do cơ quan, cá nhân khác chuyển đến. Nghị quyết 205 đặt thêm yêu cầu phải chủ động tìm nguồn, nhận diện quyền dân sự hoặc lợi ích công có nguy cơ bị xâm phạm và xem xét biện pháp bảo vệ phù hợp. Khi phương thức làm việc còn mới, một số cán bộ chưa xác định được cần bắt đầu từ lĩnh vực nào, xem tài liệu gì, ghi nhận dấu hiệu ra sao. Điều khó không nhất thiết là thời gian giải quyết mỗi vụ việc, mà trước hết là năng lực nhìn ra vấn đề trong hồ sơ và đời sống.
Một khó khăn khác thuộc về tổ chức thực hiện. Nếu coi đây là việc riêng của bộ phận kiểm sát dân sự hoặc chỉ trông vào sự chủ động của từng công chức thì nguồn tin dễ tập trung ở một số đơn vị, trong khi nhiều khâu công tác và địa bàn chưa được rà soát thường xuyên. Vì vậy, cần đồng thời giải quyết hai vấn đề: xác định trách nhiệm của người đứng đầu, đơn vị và công chức; đồng thời cung cấp công cụ để họ có thể thực hiện trách nhiệm đó. Công văn 411/VKS-P9 ngày 16/4/2026 được ban hành để làm rõ trách nhiệm, cơ chế theo dõi và đánh giá. Trên cơ sở ấy, danh mục nhận diện ban đầu, hướng dẫn nghiệp vụ theo từng khâu và phụ lục 53 tình huống lần lượt giúp cán bộ chuyển yêu cầu chung thành thao tác cụ thể.
Nguồn thông tin về đất đai, thuế, bảo hiểm, môi trường hoặc quyền của người yếu thế không chỉ nằm trong hồ sơ của Viện kiểm sát. Nhiều tài liệu do cơ quan quản lý chuyên ngành nắm giữ, trong khi việc phối hợp có thể gặp khó nếu mỗi bên chưa hiểu đầy đủ vai trò, thẩm quyền và mục đích của cơ chế mới. Cần Thơ vì vậy triển khai song song việc đề nghị phối hợp, trao đổi trực tiếp để tạo sự thống nhất, hướng dẫn các đơn vị mở rộng kênh tiếp nhận thông tin và tuyên truyền theo từng dạng vi phạm cụ thể. Khi người dân biết việc gì cần phản ánh, cơ quan chuyên ngành biết tài liệu nào cần cung cấp và Viện kiểm sát biết cách sử dụng thông tin, nguồn phát hiện mới có điều kiện được duy trì thường xuyên.
Những giải pháp đó được đặt trong cùng một quá trình: giao rõ trách nhiệm để có người chủ động tìm việc; xây dựng tài liệu nhận diện để biết tìm việc ở đâu; phối hợp và tuyên truyền để mở nguồn thông tin; hướng dẫn nghiệp vụ để xử lý đúng, kịp thời; cuối cùng là kiểm tra kết quả chấm dứt, khắc phục vi phạm. Mỗi bước giải quyết một vướng mắc nhưng cũng tạo điều kiện cho bước tiếp theo. Đây là mạch kinh nghiệm được lựa chọn để trao đổi tại lớp, thay vì giới thiệu các công văn, danh mục và hoạt động tuyên truyền như những sáng kiến riêng rẽ.
Chuyển yêu cầu của Nghị quyết thành trách nhiệm trong từng khâu công tác
Trên cơ sở những khó khăn đã nhận diện, VKSND thành phố Cần Thơ trước hết tập trung vào khâu tổ chức thực hiện. Lãnh đạo đơn vị phải biết khâu công tác, địa bàn nào chưa chủ động rà soát nguồn tin; đơn vị phát hiện phải tiếp tục tham gia làm rõ vụ việc, còn đầu mối nghiệp vụ có trách nhiệm hướng dẫn, tổng hợp và theo dõi. Cách phân công này được cụ thể hóa bằng những văn bản chỉ đạo, trước hết là Công văn số 411/VKS-P9 ngày 16/4/2026.
Công văn số 411/VKS-P9 xác định trách nhiệm của các phòng nghiệp vụ, Viện trưởng 14 VKSND khu vực, Phòng 9 và các bộ phận tham mưu. Các phòng chủ động rà soát nguồn thông tin trong lĩnh vực phụ trách, tham gia xác minh, đề xuất biện pháp xử lý; Phòng 9 là đầu mối hướng dẫn, tiếp nhận, quản lý, tổng hợp và hỗ trợ nghiệp vụ. Viện trưởng VKSND khu vực trực tiếp chỉ đạo việc nắm tình hình địa bàn, phối hợp với chính quyền, cơ quan chuyên ngành và các tổ chức có liên quan.
Cùng với việc phân định nhiệm vụ, công văn gắn kết quả phát hiện, thụ lý, giải quyết vụ việc, ban hành yêu cầu và kiến nghị với đánh giá thi đua, đánh giá trách nhiệm lãnh đạo và công tác cán bộ theo quy định. Các đợt chỉ đạo tiếp theo tiếp tục yêu cầu theo dõi tiến độ, xác định nguyên nhân chậm trễ và biểu dương cách làm có hiệu quả. Cách tổ chức này nhằm khắc phục tình trạng nhiệm vụ được giao chung nhưng chưa rõ ai trực tiếp thực hiện, ai hướng dẫn và ai chịu trách nhiệm kiểm tra kết quả.
Trong quản lý hằng ngày, VKSND thành phố Cần Thơ kết hợp văn bản chỉ đạo, giao ban, báo cáo định kỳ, nền tảng quản lý án công ích và nhóm trao đổi công tác để cập nhật tình hình, giải đáp vướng mắc, chia sẻ kinh nghiệm giữa các đơn vị. Thông tin trao đổi nhanh phải được kiểm tra, cập nhật vào hồ sơ chính thức; tài liệu mật, dữ liệu cá nhân và thông tin thuộc diện hạn chế tiếp cận được quản lý theo quy định.
Xây dựng bộ công cụ nhận diện từ yêu cầu của thực tiễn
Một nội dung được dành thời lượng trao đổi đáng kể là quá trình hình thành hệ thống tài liệu nhận diện tại Cần Thơ. Trong quá trình chỉ đạo, đồng chí Phạm Xuân Minh trực tiếp nghiên cứu, biên soạn tài liệu hướng dẫn theo từng khâu công tác và phụ lục các tình huống thực tiễn; đồng thời tổ chức triển khai danh mục nhận diện chung trong VKSND hai cấp. Mỗi tài liệu có mục đích sử dụng riêng, được bổ sung từ yêu cầu thực tế và không thay thế quy định pháp luật hoặc hướng dẫn nghiệp vụ của VKSND tối cao.
Công văn số 468/VKS-P9 ngày 28/4/2026 triển khai Phụ lục danh mục dự kiến các dạng vi phạm phục vụ nhận diện vụ việc dân sự công ích. Danh mục ban đầu hệ thống hóa những nhóm quyền, lợi ích và lĩnh vực cần lưu ý. Đồng thời, các đơn vị được yêu cầu đối chiếu quy định pháp luật chuyên ngành, bổ sung dấu hiệu mới từ thực tiễn và đề xuất hoàn thiện tài liệu. Việc xác định đây là danh mục dự kiến có ý nghĩa quan trọng: dấu hiệu được nêu là căn cứ để tiếp tục kiểm tra, không đồng nghĩa mọi trường hợp đều thuộc phạm vi hoặc đã đủ điều kiện khởi kiện theo Nghị quyết 205.
Để cán bộ vận dụng trực tiếp trong công việc, VKSND thành phố Cần Thơ còn xây dựng Hướng dẫn nghiệp vụ nội bộ về nhận diện vụ việc dân sự công ích theo từng khâu công tác kiểm sát. Tài liệu được thiết kế thành bảng năm nội dung: khâu công tác; nguồn có thể phát hiện; dạng vi phạm cần chú ý; kỹ năng rà soát, xác minh ban đầu; định hướng xử lý. Cách trình bày này giúp người nghiên cứu hồ sơ hình sự, dân sự, hành chính, thi hành án, lao động, kinh doanh thương mại hoặc giải quyết đơn thư tự đặt thêm câu hỏi về quyền dân sự, lợi ích công có thể chưa được bảo vệ.
Chẳng hạn, trong hồ sơ hình sự có thể cần rà soát phần thiệt hại dân sự, hậu quả môi trường hoặc tài sản công chưa được giải quyết đầy đủ. Trong hồ sơ thi hành án có thể xuất hiện nghĩa vụ cấp dưỡng chưa được thực hiện hoặc tài sản công chưa được thu hồi. Tài liệu liên quan đến thuế, bảo hiểm, quản lý đất đai và kết luận thanh tra cũng là nguồn để nhận diện dấu hiệu, nhưng mỗi trường hợp phải được phân loại, kiểm tra căn cứ và xác định đúng biện pháp xử lý.
Tiếp nối hai công cụ trên, tại tọa đàm trao đổi kinh nghiệm ngày 28/8/2026, VKSND thành phố Cần Thơ tiếp tục hệ thống hóa một phụ lục gồm 53 tình huống, dấu hiệu gợi mở; nội dung được triển khai kèm Thông báo số 191/TB-VKS ngày 30/8/2026. Các tình huống trải rộng từ môi trường sông nước, hạ tầng, giao thông, đất công, nghĩa vụ tài chính đến an toàn thực phẩm, dữ liệu cá nhân và quyền của người thuộc nhóm dễ bị tổn thương. Phụ lục này bổ sung ví dụ thực tiễn để mở rộng khả năng phát hiện nguồn tin, không thay thế danh mục ban đầu và cũng không phải danh sách các vụ việc đã được xác định có vi phạm.
Qua trao đổi, học viên được hướng dẫn sử dụng đồng thời ba loại tài liệu theo từng mục đích: danh mục chung để biết nhóm vi phạm cần chú ý; hướng dẫn theo khâu để xác định nguồn hồ sơ và thao tác ban đầu; phụ lục tình huống để liên hệ với sự việc cụ thể trong đời sống. Điểm cần lưu ý là người phát hiện nguồn tin không nhất thiết phải chứng minh đầy đủ toàn bộ vụ việc trước khi báo cáo; nội dung ban đầu cần được ghi nhận rõ để đơn vị có thẩm quyền tiếp tục kiểm tra, xử lý theo quy định.
Phối hợp liên ngành gắn với việc giải quyết từng vấn đề cụ thể
Việc chủ động nhận diện nguồn thông tin còn phụ thuộc đáng kể vào quan hệ phối hợp với cơ quan quản lý chuyên ngành và chính quyền cơ sở. Trong bài giảng, Công văn số 467/VKS-P9 ngày 28/4/2026 về đề nghị phối hợp thực hiện Nghị quyết 205 được sử dụng để phân tích cách xác định mục tiêu, phạm vi cung cấp thông tin và trách nhiệm của mỗi cơ quan.
Theo đó, công tác phối hợp phải tôn trọng chức năng, thẩm quyền của từng bên; tập trung làm rõ những vi phạm chưa được chấm dứt, hậu quả chưa được khắc phục hoặc quyền dân sự chưa được bảo vệ. Khi làm việc với Thuế, BHXH, Thanh tra và các cơ quan khác, cần xác định trước danh sách vụ việc, tài liệu cần đối chiếu, những biện pháp đã áp dụng và vấn đề còn vướng. Sau cuộc làm việc phải xác định được đầu mối, tài liệu cần bổ sung, thời hạn phản hồi và bước xử lý tiếp theo.
Một kinh nghiệm được đề cập là giải thích đầy đủ mục đích của việc cung cấp, sử dụng thông tin để cơ quan phối hợp thấy rõ trách nhiệm chung trong bảo vệ lợi ích công và quyền hợp pháp của người dân. Viện kiểm sát không làm thay cơ quan quản lý chuyên ngành, cũng không đặt thêm thủ tục không cần thiết. Mặt khác, việc phối hợp khắc phục nghĩa vụ dân sự không thay thế việc xem xét, xử lý theo pháp luật hình sự nếu quá trình rà soát phát hiện dấu hiệu tội phạm.
Chuyên đề đồng thời trao đổi kỹ năng lựa chọn và soạn thảo văn bản. Văn bản yêu cầu cung cấp tài liệu, quyết định yêu cầu chấm dứt vi phạm và khắc phục hậu quả, thông báo hoặc kiến nghị chủ thể có quyền khởi kiện, văn bản chuyển thông tin có dấu hiệu tội phạm đều có mục đích và căn cứ pháp lý riêng. Nội dung phải xác định rõ hành vi, nghĩa vụ, chủ thể chịu trách nhiệm, tài liệu chứng minh và phạm vi yêu cầu; tránh diễn đạt khiến một biện pháp khắc phục được hiểu là đã giải quyết toàn bộ những vấn đề pháp lý còn tồn tại.
Từ nhận diện nguồn tin đến lựa chọn biện pháp xử lý cụ thể
Một nội dung được trao đổi tại lớp là cách tổ chức xử lý nguồn tin sau khi đã nhận diện dấu hiệu vi phạm. Từ Thông báo số 191/TB-VKS và Hướng dẫn số 20/HD-VKSTC, báo cáo viên làm rõ yêu cầu đặt ra đối với công chức: xác định thông tin cần kiểm tra, lựa chọn tài liệu có thể sử dụng ngay, báo cáo đúng đầu mối và đề xuất biện pháp phù hợp với tình trạng thực tế của từng vụ việc.
Theo cách chỉ đạo tại Cần Thơ, khi phát hiện dấu hiệu, công chức ghi nhận nguồn thông tin, tài liệu đã có, quyền hoặc lợi ích có thể bị ảnh hưởng và những vấn đề cần làm rõ; không đợi chứng minh đầy đủ mọi tình tiết mới báo cáo. Nếu tài liệu ban đầu đủ căn cứ thì kịp thời thực hiện thủ tục thụ lý; nếu chưa đủ thì chỉ xác minh những nội dung cần thiết cho quyết định thụ lý, không biến bước kiểm tra nguồn tin thành một cuộc xác minh toàn diện hoặc đặt thêm thủ tục hình thức.
Ở giai đoạn giải quyết, trước hết phải làm rõ hành vi cần chấm dứt, nghĩa vụ khắc phục và chủ thể phải thực hiện. Trên cơ sở đó, Viện kiểm sát cân nhắc quyết định yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, áp dụng biện pháp ngăn chặn, khắc phục hậu quả; thông báo, kiến nghị cơ quan, tổ chức hoặc người có quyền, trách nhiệm khởi kiện và hỗ trợ khởi kiện theo quy định. Viện kiểm sát trực tiếp khởi kiện khi đáp ứng các điều kiện luật định. Cách tiếp cận này hướng việc xử lý vào khắc phục vi phạm và bảo vệ quyền, lợi ích ngay từ sớm, chứ không coi việc đưa mọi vụ việc ra Tòa án là mục tiêu.
Kỹ năng soạn văn bản cũng được phân tích từ thực tế phối hợp với cơ quan Thuế, BHXH và các cơ quan quản lý chuyên ngành. Mỗi văn bản phải xác định đúng chủ thể nhận, phạm vi nghĩa vụ, tài liệu chứng minh và nội dung cần phản hồi. Văn bản yêu cầu khắc phục không được diễn đạt như một kết luận đã giải quyết dứt điểm mọi trách nhiệm pháp lý. Khi tài liệu xuất hiện dấu hiệu tội phạm, Viện kiểm sát thực hiện việc xử lý, chuyển thông tin và theo dõi theo pháp luật tố tụng hình sự; phần quyền dân sự, lợi ích công chưa được giải quyết đầy đủ tiếp tục được xem xét theo cơ chế phù hợp.
Hướng dẫn số 20/HD-VKSTC còn quy định cụ thể việc xác định vụ việc “kết thúc” và “hoàn thành” theo từng căn cứ. Trong trường hợp người có trách nhiệm cam kết chấm dứt vi phạm, khắc phục hậu quả, việc lập biên bản, ghi nhận cam kết và quản lý hồ sơ phải đúng quy định; sau đó vẫn phải theo dõi việc thực hiện, xử lý tiếp nếu cam kết không được thực hiện hoặc quyền, lợi ích chưa được bảo vệ đầy đủ. Việc quản lý số liệu vì vậy phải phân biệt tình trạng giải quyết hồ sơ với khoản tiền đã thực nộp, tài sản đã hoàn trả hoặc biện pháp khắc phục đã thực hiện.
Để minh họa, chuyên đề sử dụng một hồ sơ về nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp tại Cần Thơ, tập trung vào cách kiểm tra nguồn tin, đối chiếu căn cứ phát sinh nghĩa vụ, rà soát các biện pháp cơ quan Thuế đã áp dụng, xác minh tài sản và quyền tài sản, thực hiện thủ tục kiến nghị chủ thể có quyền khởi kiện và chuẩn bị hồ sơ theo quy định. Qua đó, học viên phân biệt khoản nghĩa vụ phải thực hiện, khoản phải thu được xác định trong tài liệu và số tiền thực tế đã thu hồi; đồng thời thấy rõ ý nghĩa của việc sắp xếp chứng cứ và lựa chọn đúng bước xử lý.
Đổi mới truyền thông để người dân nhận diện vi phạm và cung cấp thông tin
Đồng chí Phạm Xuân Minh, Viện trưởng VKSND thành phố Cần Thơ trao đổi kinh nghiệm tổ chức thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội
Trong trao đổi về mở rộng nguồn thông tin, báo cáo viên giới thiệu cách VKSND thành phố Cần Thơ chuyển trọng tâm tuyên truyền từ giới thiệu chung về chức năng, nhiệm vụ sang giúp người dân nhận biết từng dạng vi phạm cụ thể. Hướng dẫn xây dựng video ngày 02/5/2026 được đặt trong mối liên hệ với danh mục nhận diện đã triển khai: mỗi sản phẩm chỉ chọn một vấn đề gần với đời sống, như xả thải gây ô nhiễm kênh rạch, lấn chiếm đất công, mất an toàn thực phẩm hoặc xâm phạm quyền của trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật.
Với video ngắn khoảng 60 giây, nội dung được định hướng theo một trình tự dễ theo dõi: nêu tình huống; chỉ ra dấu hiệu và hậu quả đối với quyền dân sự hoặc lợi ích công; xác định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức có liên quan; giới thiệu vai trò của Viện kiểm sát trong tiếp nhận, kiểm tra, yêu cầu, kiến nghị hoặc xem xét khởi kiện theo quy định; cuối cùng thông tin rõ địa chỉ, đầu mối để người dân phản ánh. Việc lựa chọn câu chữ phải phù hợp với đối tượng phổ biến, không biến video thành bài giảng pháp luật dài hoặc đưa ra kết luận vi phạm khi chưa có căn cứ.
Cần Thơ đồng thời hướng dẫn các đơn vị lựa chọn chủ đề từ danh mục chung và tình huống thực tiễn, xây dựng kịch bản ngắn, sử dụng công cụ công nghệ để hỗ trợ hình ảnh, giọng đọc, phụ đề, sau đó kiểm tra nội dung pháp lý, hình ảnh và thông tin liên hệ trước khi công bố. Video, infographic, podcast, tin bài và nội dung hỏi–đáp được lựa chọn theo đặc điểm từng kênh tiếp cận. Việc dùng công nghệ chỉ là phương tiện hỗ trợ; yêu cầu chính vẫn là nội dung chính xác, dễ hiểu, không tiết lộ bí mật công tác hoặc sử dụng thông tin, hình ảnh cá nhân khi chưa được phép.
Để duy trì thường xuyên, lãnh đạo VKSND thành phố phân công Phòng 9 và Phòng 10 định hướng chủ đề, hỗ trợ nội dung; Văn phòng phối hợp về kỹ thuật, đăng tải và phổ biến; các phòng nghiệp vụ, VKSND khu vực trực tiếp xây dựng sản phẩm phù hợp với nguồn thông tin, địa bàn của mình. Thông qua nhóm trao đổi công tác, các sản phẩm đã được duyệt tiếp tục được giới thiệu, chia sẻ trên các kênh chính thức và nền tảng phù hợp. Cùng với video, podcast và mạng xã hội, nội dung Nghị quyết 205 được lồng ghép trong hội nghị, hoạt động phối hợp với cơ quan chuyên ngành và các diễn đàn phù hợp để cán bộ, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và người dân hiểu đúng cơ chế, chủ động cung cấp thông tin.
Từ cách lựa chọn chủ đề đến phân công xây dựng, duyệt và chia sẻ sản phẩm, công tác truyền thông được tổ chức thành một phần của quá trình phát hiện nguồn tin, thay vì hoạt động giới thiệu kết quả đơn thuần. Đây cũng là nội dung có thể vận dụng tại địa phương khác, tùy điều kiện nhân lực, phương tiện và đặc điểm địa bàn.
Từ việc nhận diện đúng những vướng mắc ban đầu, VKSND thành phố Cần Thơ từng bước kết nối công tác chỉ đạo, công cụ nhận diện, phối hợp liên ngành, hướng dẫn xử lý và tuyên truyền trong một quá trình thực hiện có kiểm tra, rút kinh nghiệm. Các nội dung được chia sẻ tại An Giang các đơn vị nghiên cứu, lựa chọn phù hợp với chức năng, thẩm quyền và điều kiện địa phương. Trọng tâm là giúp công chức biết tìm nguồn thông tin, nhận diện đúng quyền và lợi ích cần bảo vệ, đề xuất đúng biện pháp và theo dõi đến kết quả theo quy định pháp luật.
Phạm Hương
Văn phòng VKSND thành phố Cần Thơ
