Trong thời gian gần đây, cùng với việc triển khai mô hình Tòa án nhân dân khu vực theo quy định mới của pháp luật, số lượng vụ án hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án nhân dân khu vực ngày càng gia tăng. Đây là nhóm vụ án có tính chất đặc thù, không chỉ đòi hỏi áp dụng các quy định chung của Bộ luật Tố tụng dân sự mà còn phát sinh nhiều hoạt động tố tụng liên quan đến đương sự ở nước ngoài như xác minh nơi cư trú, tống đạt văn bản tố tụng, ủy thác tư pháp, thu thập chứng cứ hoặc chờ kết quả trả lời của cơ quan có thẩm quyền nước ngoài. Vì vậy, thời gian giải quyết các vụ án này thường kéo dài hơn so với các vụ án hôn nhân và gia đình thông thường.

Từ thực tiễn công tác kiểm sát cho thấy, khi đánh giá việc chấp hành thời hạn giải quyết vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài, nếu chỉ căn cứ vào tổng thời gian từ ngày thụ lý đến ngày đưa vụ án ra xét xử thì chưa phản ánh đầy đủ đặc thù của loại vụ án này. Bởi trên thực tế, có những khoảng thời gian kéo dài không xuất phát từ việc Tòa án chậm giải quyết mà do phải chờ kết quả ủy thác tư pháp, tống đạt giấy tờ hoặc xác minh thông tin từ cơ quan có thẩm quyền nước ngoài. Đây là những yếu tố khách quan mà Tòa án không thể chủ động quyết định hoặc rút ngắn.

Do đó, theo quan điểm của tác giả, trọng tâm kiểm sát đối với loại án này không nên chỉ dừng lại ở việc xác định vụ án được giải quyết trong bao lâu, mà cần tập trung đánh giá tính kịp thời của từng hoạt động tố tụng thuộc trách nhiệm của Tòa án. Vấn đề cần làm rõ là trong suốt quá trình giải quyết, Tòa án có chủ động, liên tục thực hiện các hoạt động tố tụng theo quy định của pháp luật hay không; đồng thời phân định rõ những khoảng thời gian phát sinh do nguyên nhân khách quan, đặc biệt là thời gian chờ cơ quan có thẩm quyền nước ngoài thực hiện yêu cầu tương trợ tư pháp.

Chuyển trọng tâm từ kiểm sát “tổng thời gian” sang kiểm sát “tiến độ từng hoạt động tố tụng”

Đối với vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài, thời gian giải quyết kéo dài chủ yếu phát sinh ở giai đoạn thực hiện các thủ tục tố tụng liên quan đến đương sự ở nước ngoài. Tuy nhiên, không phải toàn bộ khoảng thời gian này đều thuộc trách nhiệm của Tòa án. Vì vậy, Kiểm sát viên cần phân biệt rõ thời gian do yếu tố khách quan với thời gian thuộc trách nhiệm tố tụng của Tòa án.

Thời gian do yếu tố khách quan là khoảng thời gian phát sinh trong quá trình cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài thực hiện việc tống đạt giấy tờ, thu thập chứng cứ hoặc trả lời yêu cầu tương trợ tư pháp của Tòa án Việt Nam. Đối với khoảng thời gian này, Tòa án không thể chủ động quyết định thời điểm hoàn thành nên không thể chỉ căn cứ vào việc vụ án kéo dài để kết luận có vi phạm thời hạn tố tụng.

Ngược lại, thời gian thuộc trách nhiệm tố tụng của Tòa án là khoảng thời gian Tòa án có nghĩa vụ chủ động thực hiện các hoạt động tố tụng theo quy định của pháp luật. Đây mới là nội dung cần được Kiểm sát viên tập trung kiểm sát, qua đó đánh giá chính xác việc chấp hành pháp luật của Tòa án trong quá trình giải quyết vụ án.

Trước hết, cần kiểm sát việc Tòa án có chủ động xác minh địa chỉ của bị đơn hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan ở nước ngoài ngay sau khi thụ lý vụ án hay không. Thực tế có trường hợp vụ án đã được thụ lý nhưng Tòa án mất một khoảng thời gian dài mới tiến hành xác minh địa chỉ hoặc yêu cầu nguyên đơn bổ sung tài liệu, làm ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện các thủ tục tố tụng tiếp theo. Đây là khoảng thời gian thuộc trách nhiệm của Tòa án và cần được xem xét khi đánh giá việc chấp hành thời hạn giải quyết vụ án.

Khi đã có đủ căn cứ thực hiện ủy thác tư pháp, Kiểm sát viên cần kiểm sát thời điểm Tòa án ban hành văn bản ủy thác. Trường hợp hồ sơ đã đầy đủ nhưng Tòa án chậm lập hồ sơ ủy thác hoặc kéo dài việc chuyển hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền thì đây có thể là dấu hiệu của việc chậm thực hiện hoạt động tố tụng, cần được kiểm tra, đánh giá cụ thể.

Trong thời gian chờ kết quả ủy thác tư pháp, mặc dù Tòa án không thể quyết định thời điểm cơ quan có thẩm quyền nước ngoài trả lời, nhưng vẫn phải theo dõi tiến độ giải quyết vụ án. Kiểm sát viên cần nghiên cứu hồ sơ để xác định Tòa án có thực hiện việc đôn đốc, trao đổi hoặc có văn bản đề nghị cơ quan có thẩm quyền tiếp tục thực hiện yêu cầu tương trợ tư pháp khi cần thiết hay không. Nếu trong một thời gian dài hồ sơ không thể hiện bất kỳ hoạt động tố tụng nào của Tòa án thì cần làm rõ nguyên nhân để có căn cứ đánh giá trách nhiệm.

Đáng lưu ý, sau khi nhận được kết quả ủy thác tư pháp hoặc hoàn thành việc tống đạt giấy tờ, Tòa án phải tiếp tục thực hiện các hoạt động tố tụng tiếp theo như lấy lời khai, công khai chứng cứ, hòa giải (nếu có thể tiến hành), quyết định đưa vụ án ra xét xử hoặc mở phiên tòa. Thực tiễn có thể phát sinh trường hợp thời gian chờ kết quả ủy thác là khách quan, nhưng sau khi đã có đầy đủ tài liệu, hồ sơ vẫn tiếp tục kéo dài nhiều tháng mà không có hoạt động tố tụng đáng kể. Khoảng thời gian này cần được Kiểm sát viên đặc biệt lưu ý khi đánh giá việc chấp hành thời hạn tố tụng của Tòa án.

Kiểm sát phải đi vào thực chất, đánh giá đúng trách nhiệm của Tòa án

Từ những vấn đề trên cho thấy, thay vì chỉ xác định vụ án đã được giải quyết trong bao nhiêu tháng, Kiểm sát viên cần đặt ra những câu hỏi cụ thể trong quá trình nghiên cứu hồ sơ: Tòa án có xác minh địa chỉ của đương sự kịp thời hay không? Có ban hành văn bản ủy thác tư pháp đúng thời điểm không? Trong thời gian chờ kết quả, Tòa án có chủ động theo dõi, đôn đốc hay không? Sau khi nhận được kết quả, Tòa án có tiếp tục giải quyết vụ án kịp thời hay để hồ sơ kéo dài?

Việc trả lời đầy đủ những vấn đề trên sẽ giúp đánh giá hoạt động tố tụng của Tòa án một cách khách quan, sát với thực tiễn hơn, đồng thời tránh việc đồng nhất thời gian giải quyết kéo dài với vi phạm thời hạn tố tụng.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với yêu cầu nâng cao chất lượng công tác kiểm sát trong giải quyết các vụ án dân sự nói chung và vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài nói riêng. Mục tiêu của kiểm sát không chỉ là xác định một vụ án kéo dài bao lâu, mà quan trọng hơn là làm rõ Tòa án đã thực hiện đầy đủ, chủ động và kịp thời các công việc thuộc trách nhiệm của mình hay chưa.

Trường hợp các hoạt động tố tụng đều được thực hiện đúng thời điểm, nhưng vụ án vẫn kéo dài do phải chờ kết quả từ cơ quan có thẩm quyền nước ngoài thì không nên chỉ căn cứ vào tổng thời gian giải quyết để kết luận Tòa án vi phạm thời hạn tố tụng. Ngược lại, nếu hồ sơ thể hiện có những khoảng thời gian Tòa án không thực hiện hoặc chậm thực hiện các hoạt động tố tụng thuộc trách nhiệm của mình thì Kiểm sát viên cần làm rõ nguyên nhân, đánh giá đúng tính chất, mức độ và kịp thời thực hiện quyền năng kiểm sát theo quy định của pháp luật.

Một số quy định cần lưu ý khi nghiên cứu hồ sơ

Khi kiểm sát việc giải quyết vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài, Kiểm sát viên có thể đối chiếu, nghiên cứu các nhóm quy định pháp luật có liên quan, gồm:

- Về thẩm quyền của Tòa án: Điều 35, Điều 37, Điều 39, Điều 469 và Điều 470 Bộ luật Tố tụng dân sự (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15).
- Về xác định vụ án có yếu tố nước ngoài: Điều 663 Bộ luật Dân sự năm 2015; Điều 127 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014.
- Về điều kiện ly hôn: Điều 51, Điều 56, Điều 57 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014.
- Về giải quyết con chung: Điều 81, Điều 82, Điều 83 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014.
- Về tống đạt, ủy thác tư pháp: Chương XXXVIII Bộ luật Tố tụng dân sự, từ Điều 474 đến Điều 479 và các điều có liên quan.
- Về tạm đình chỉ, tiếp tục giải quyết vụ án: Điều 214 và Điều 216 Bộ luật Tố tụng dân sự.
- Về án phí: Điều 147 Bộ luật Tố tụng dân sự và Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Trong bối cảnh số lượng vụ án hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án nhân dân khu vực ngày càng tăng, việc xác định đúng nội dung, phạm vi và phương pháp kiểm sát thời hạn giải quyết có ý nghĩa thiết thực. Kiểm sát viên cần chủ động nghiên cứu hồ sơ, theo dõi tiến độ từng hoạt động tố tụng, phân định rõ nguyên nhân khách quan và trách nhiệm chủ quan của Tòa án. Qua đó, công tác kiểm sát không chỉ bảo đảm việc tuân thủ đúng quy định của pháp luật mà còn góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả giải quyết các vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên đương sự./.

Trương Bảo Trân
VKSND Khu vực 13 - Cần Thơ