Trong thực tiễn xét xử, không ít quan điểm cho rằng việc đương sự vắng mặt tại phiên tòa là biểu hiện của sự “từ bỏ” quyền lợi và nghĩa vụ. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, quan điểm này chưa phản ánh đầy đủ bản chất của Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) năm 2015. Pháp luật dân sự không “bỏ mặc” đương sự vắng mặt; trái lại, nó thiết lập một hành lang pháp lý để bảo vệ quyền lợi của họ dựa trên hồ sơ, chứng cứ và sự kiểm soát của Viện kiểm sát.
1. Quyền được xét xử vắng mặt là một quyền tố tụng định đoạt
Căn cứ Điều 227 và Điều 228 BLTTDS 2015, đương sự có quyền gửi đơn đề nghị Tòa án xét xử vắng mặt. Điều này khẳng định vắng mặt không phải luôn là hành vi trốn tránh hay từ bỏ, mà là một phương thức thực hiện quyền định đoạt. Khi đó, Tòa án vẫn phải tiến hành phiên tòa và căn cứ vào tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ để giải quyết vụ án. Như vậy, quyền lợi của họ được bảo vệ thông qua việc Tòa án xem xét các lời khai, chứng cứ mà họ đã cung cấp ở giai đoạn chuẩn bị xét xử.
2. Cơ chế bảo vệ từ nguyên tắc “Tranh tụng” và “Chứng cứ”
Dù đương sự vắng mặt, Hội đồng xét xử (HĐXX) vẫn có trách nhiệm khách quan. Theo Điều 91 và Điều 93 BLTTDS 2015, Tòa án phải xem xét tính hợp pháp và xác thực của chứng cứ. Không phải vì bên kia có mặt mà lời trình bày của họ nghiễm nhiên trở thành sự thật. HĐXX phải đối chiếu lời khai của bên có mặt với các tài liệu do bên vắng mặt đã nộp (như các bản tự khai, biên bản lấy lời khai, hoặc các tài liệu như Hợp đồng thuê đất trong vụ án bạn đang giải quyết). Quyền lợi của đương sự vắng mặt lúc này được bảo vệ bởi tính nghiêm chứng của hồ sơ vụ án.
Ảnh minh hoạ - Nguồn internet
3. Việc kiểm sát của Viện kiểm sát - “Lá chắn” cho sự công bằng
Đây là điểm mấu chốt trong lập luận của một Kiểm sát viên. Theo Điều 21 BLTTDS 2015, Viện kiểm sát có nhiệm vụ kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự. Ngay cả khi đương sự vắng mặt, Kiểm sát viên vẫn phải phát biểu quan điểm về việc giải quyết vụ án. Nếu HĐXX lợi dụng sự vắng mặt của đương sự để ra phán quyết trái pháp luật, xâm phạm quyền lợi chính đáng của họ, Kiểm sát viên có quyền và có trách nhiệm kiến nghị hoặc kháng nghị để bảo vệ công lý.
4. Bảo vệ thông qua thủ tục cấp bản án và quyền kháng cáo
Quyền lợi của đương sự vắng mặt còn được bảo vệ ở giai đoạn sau phiên tòa. Theo Điều 269 và Điều 273 BLTTDS 2015, Tòa án phải gửi bản án cho đương sự vắng mặt và thời hạn kháng cáo của họ được tính từ ngày nhận được bản án hoặc ngày bản án được niêm yết. Điều này đảm bảo rằng họ vẫn có cơ hội tiếp cận công lý ở cấp phúc thẩm nếu thấy phán quyết vắng mặt không thỏa đáng.
Kết luận
Việc cho rằng đương sự vắng mặt là từ bỏ quyền lợi là cách hiểu mang tính chủ quan và cơ học. Hệ thống pháp luật Việt Nam được thiết kế để đảm bảo rằng sự thật khách quan của vụ án mới là căn cứ của bản án, chứ không phải sự có mặt hay vắng mặt của con người. Trong vai trò Kiểm sát viên, việc bảo vệ quyền lợi cho đương sự vắng mặt (đặc biệt là khi họ có lý do chính đáng hoặc hồ sơ chứng cứ đã rõ ràng) chính là bảo vệ sự nghiêm minh của pháp luật.
Trương Bảo Trân
VKSND Khu vực 13
