Trong thực tiễn giải quyết các việc hôn nhân và gia đình, yêu cầu xác định cha, mẹ, con là dạng việc dân sự không còn hiếm gặp. Tuy nhiên, một vấn đề vẫn còn phát sinh nhiều cách hiểu và áp dụng khác nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và cơ quan quản lý nhà nước về hộ tịch, đó là: trường hợp xác định cha, mẹ, con thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án hay phải được thực hiện trước tại cơ quan hộ tịch? Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật áp dụng pháp luật mà còn liên quan trực tiếp đến việc bảo đảm quyền nhân thân của công dân, hiệu quả quản lý hộ tịch và việc xác định đúng thẩm quyền ngay từ đầu nhằm tránh kéo dài thời gian giải quyết.
Theo quy định tại khoản 10 Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, “yêu cầu xác định cha, mẹ cho con hoặc xác định con cho cha, mẹ” thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án. Tuy nhiên, nếu chỉ căn cứ vào quy định này để xác định thẩm quyền sẽ dễ dẫn đến cách hiểu rằng mọi yêu cầu xác định quan hệ cha, mẹ, con đều thuộc Tòa án. Trên thực tế, hệ thống pháp luật hiện hành đã có sự phân định tương đối rõ giữa thẩm quyền của Tòa án và cơ quan đăng ký hộ tịch.
Cụ thể, khoản 1 Điều 101 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định: Cơ quan đăng ký hộ tịch có thẩm quyền xác định cha, mẹ, con trong trường hợp không có tranh chấp. Đồng thời, Điều 24 và Điều 25 Luật Hộ tịch năm 2014 xác định việc đăng ký nhận cha, mẹ, con thuộc thẩm quyền của Ủy ban nhân dân cấp xã đối với công dân trong nước khi các bên tự nguyện, không có mâu thuẫn hoặc tranh chấp về quan hệ huyết thống. Chỉ trong trường hợp có tranh chấp hoặc cần phủ nhận quan hệ cha, mẹ, con đã được pháp luật xác lập thì Tòa án mới có thẩm quyền giải quyết theo khoản 2 Điều 101 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014.
Từ cách tiếp cận này có thể thấy, để xác định đúng thẩm quyền cần làm rõ bản chất của yêu cầu, thay vì chỉ nhìn vào tên gọi của việc dân sự. Nếu đương sự chỉ yêu cầu đăng ký nhận cha, mẹ, con nhằm hoàn thiện thông tin hộ tịch, có đầy đủ chứng cứ chứng minh quan hệ huyết thống và không có ai phản đối, thì trước hết phải thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan hộ tịch. Ngược lại, nếu giấy khai sinh đã xác lập cha hoặc mẹ khác; hoặc việc xác định cha, mẹ, con kéo theo việc phủ nhận quan hệ pháp lý đang tồn tại, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của người thứ ba thì quan hệ đó không còn đơn thuần là đăng ký hộ tịch mà đã trở thành yêu cầu tư pháp thuộc thẩm quyền của Tòa án.
Từ một số trường hợp thực tiễn cho thấy, có vụ việc người yêu cầu đề nghị xác định mẹ ruột cho con để điều chỉnh lại thông tin trên giấy khai sinh đang ghi tên một người mẹ khác. Trong trường hợp này, vấn đề không chỉ là “nhận mẹ cho con” mà còn liên quan đến việc thay đổi tình trạng pháp lý hộ tịch đã được xác lập trước đó. Nếu tồn tại người mẹ được ghi nhận hợp pháp trên giấy khai sinh thì việc giải quyết thuộc thẩm quyền của Tòa án. Tuy nhiên, nếu việc ghi nhận trước đây chỉ do sai sót hộ tịch, không phát sinh tranh chấp và không có chủ thể quyền lợi liên quan thực tế, thì cơ quan hộ tịch cần được xem là cơ quan có thẩm quyền giải quyết đầu tiên.
Do đó, theo quan điểm của người viết, khi tiếp nhận các yêu cầu xác định cha, mẹ, con, cơ quan tiến hành tố tụng cần thận trọng đánh giá đầy đủ điều kiện phát sinh thẩm quyền của Tòa án, tránh tình trạng “tư pháp hóa” những quan hệ vốn thuộc chức năng quản lý hành chính về hộ tịch. Việc phân định đúng thẩm quyền không chỉ bảo đảm áp dụng pháp luật thống nhất mà còn góp phần nâng cao chất lượng công tác kiểm sát giải quyết việc hôn nhân và gia đình, hạn chế tình trạng thụ lý chưa phù hợp dẫn đến kéo dài thời gian giải quyết hoặc phát sinh khiếu nại trong thực tiễn.
Trương Bảo Trân
VKSND Khu vực 13
