Ly hôn không đồng nghĩa với việc chấm dứt các nghĩa vụ tài sản đã phát sinh trong thời kỳ hôn nhân. Thực tiễn xét xử tại thành phố Cần Thơ cho thấy, việc xác định nợ chung, nợ riêng và trách nhiệm thanh toán của mỗi bên đòi hỏi phải xem xét toàn diện bản chất giao dịch, mục đích sử dụng khoản vay và hiệu lực của các thỏa thuận sau ly hôn. Đây cũng là vấn đề cần được chú trọng trong công tác kiểm sát nhằm bảo đảm áp dụng pháp luật thống nhất và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.

Trong thực tiễn giải quyết các vụ án hôn nhân và gia đình, không ít trường hợp vợ chồng thuận tình ly hôn nhưng không yêu cầu Tòa án giải quyết các khoản nợ phát sinh trong thời kỳ hôn nhân. Sau khi quan hệ hôn nhân chấm dứt, những khoản nợ này lại trở thành nguyên nhân phát sinh tranh chấp, đặc biệt khi một bên không thực hiện cam kết trả nợ. Việc xác định đúng nghĩa vụ chung, nghĩa vụ riêng và trách nhiệm của mỗi bên sau ly hôn không chỉ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của vợ chồng mà còn bảo đảm quyền đòi nợ chính đáng của người thứ ba.
Theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, việc chấm dứt quan hệ hôn nhân không làm mất đi các quyền, nghĩa vụ về tài sản mà vợ chồng đã xác lập với người thứ ba trong thời kỳ hôn nhân. Khoản 1 Điều 60 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định: “Quyền, nghĩa vụ tài sản của vợ chồng đối với người thứ ba vẫn có hiệu lực sau khi ly hôn, trừ trường hợp vợ chồng và người thứ ba có thỏa thuận khác”. Quy định này thể hiện nguyên tắc bảo đảm tính liên tục của các quan hệ nghĩa vụ dân sự, tránh tình trạng một bên lợi dụng việc ly hôn để trốn tránh trách nhiệm tài sản đã xác lập trước đó, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ nợ.
Tuy nhiên, không phải mọi khoản vay được xác lập trong thời kỳ hôn nhân đều mặc nhiên là nghĩa vụ chung của vợ chồng. Theo Điều 37 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, nghĩa vụ chung về tài sản của vợ chồng bao gồm: nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch do vợ chồng cùng thỏa thuận xác lập; nghĩa vụ do một bên thực hiện nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình; nghĩa vụ phát sinh từ việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung và các trường hợp khác theo quy định của pháp luật. Ngược lại, Điều 45 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định về nghĩa vụ riêng về tài sản của vợ, chồng, trong đó có nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch do một bên xác lập, thực hiện không vì nhu cầu của gia đình và những nghĩa vụ khác thuộc trách nhiệm riêng theo quy định pháp luật.
Đáng chú ý, Điều 27 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định trách nhiệm liên đới của vợ, chồng đối với các nghĩa vụ chung về tài sản theo Điều 37 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014. Như vậy, việc xác định khoản vay là nợ chung hay nợ riêng phải căn cứ vào bản chất giao dịch, mục đích vay, việc sử dụng tiền vay, sự thỏa thuận giữa vợ chồng và các tài liệu, chứng cứ có liên quan; không thể chỉ dựa vào thời điểm phát sinh khoản vay hoặc người đứng tên trên hợp đồng tín dụng.
Đây cũng là vấn đề đặt ra trong thực tiễn xét xử, nhất là đối với các khoản vay ngân hàng chỉ do một người đứng tên nhưng được sử dụng để phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình hoặc hoạt động sản xuất, kinh doanh chung.
Tại thành phố Cần Thơ, thực tiễn giải quyết các tranh chấp về nghĩa vụ trả nợ sau ly hôn cho thấy, nếu các khoản vay không được xem xét đầy đủ khi giải quyết vụ án hôn nhân và gia đình thì nguy cơ phát sinh tranh chấp trong một vụ án dân sự khác là rất lớn.
Điển hình là vụ án tranh chấp hợp đồng tín dụng và chia tài sản chung, nợ chung sau khi ly hôn được Tòa án nhân dân khu vực trên địa bàn thành phố Cần Thơ xét xử sơ thẩm tại Bản án số 553/2026/DS-ST ngày 18/8/2026. Theo nội dung vụ án, trong thời kỳ hôn nhân, anh Võ Văn N đứng tên vay ngân hàng số tiền khoảng 120 triệu đồng. Sau khi được Tòa án ra quyết định công nhận thuận tình ly hôn, anh N và chị Lê Thị Kim C có thỏa thuận về việc chị C thực hiện nghĩa vụ trả nợ ngân hàng hoặc thanh toán cho anh N số tiền tương ứng. Tuy nhiên, khi phát sinh tranh chấp, anh N yêu cầu chị C thực hiện thỏa thuận đã xác lập sau ly hôn; trong khi đó, chị C cho rằng khoản vay là nợ chung của vợ chồng và chị chỉ có trách nhiệm thanh toán một phần hai khoản nợ. Phía ngân hàng xác định nghĩa vụ trả nợ vẫn thuộc về người vay theo hợp đồng tín dụng đã ký kết.
Trên cơ sở xem xét các tài liệu, chứng cứ, Hội đồng xét xử xác định khoản vay phát sinh trong thời kỳ hôn nhân, được sử dụng phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình nên là nghĩa vụ chung của vợ chồng. Căn cứ các quy định tại Điều 37, Điều 60 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và các quy định pháp luật có liên quan, Tòa án xác định khoản nợ vay 151.857.939 đồng là nợ chung của anh N và chị C, mỗi người phải có trách nhiệm trả một phần hai khoản nợ; đồng thời xem xét khoản tiền chị C đã thanh toán để xác định số tiền còn phải hoàn trả cho anh N.
Vụ án cho thấy, việc một bên cam kết nhận trách nhiệm trả nợ sau ly hôn không đương nhiên làm thay đổi chủ thể có nghĩa vụ trong hợp đồng tín dụng nếu không có sự đồng ý của ngân hàng. Thỏa thuận giữa hai người trước hết có ý nghĩa xác định trách nhiệm nội bộ; quyền yêu cầu thanh toán của ngân hàng vẫn được bảo đảm theo hợp đồng và quy định pháp luật.
Một vụ án khác cũng đặt ra vấn đề tương tự là tranh chấp nghĩa vụ trả nợ giữa ông Nguyễn Hữu L và bà Nguyễn Thị H sau khi ly hôn. Hai người đã ly hôn theo Bản án số 05/2025/HNGĐ-ST ngày 08/7/2025 của Tòa án nhân dân khu vực. Trước đó, ngày 24/02/2023, trong thời kỳ hôn nhân, ông L và bà H cùng ký Hợp đồng tín dụng số 202326974194 với Ngân hàng TMCP Sài Gòn T, vay số tiền 1 tỷ đồng để bổ sung vốn sản xuất nông nghiệp. Tài sản bảo đảm cho khoản vay là quyền sử dụng đất do bà Nguyễn Thị L (mẹ ông L) đứng tên.
Khi giải quyết ly hôn, khoản nợ này chưa được xem xét. Sau khi quan hệ hôn nhân chấm dứt, bà H không tiếp tục thực hiện nghĩa vụ trả nợ cùng ông L vì cho rằng khoản vay là nghĩa vụ riêng của ông L. Do không thống nhất được việc thanh toán, ông L khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết nghĩa vụ trả nợ của bà H. Qua xét xử, Tòa án hai cấp xác định khoản vay là nghĩa vụ chung của vợ chồng và buộc ông L, bà H cùng có trách nhiệm thanh toán khoản nợ theo quy định pháp luật.
Điểm đáng chú ý của vụ án là cả hai vợ chồng đều trực tiếp ký hợp đồng tín dụng, mục đích vay được xác định là bổ sung vốn sản xuất nông nghiệp. Đây là những căn cứ quan trọng để xem xét trách nhiệm của mỗi người đối với khoản vay.
Từ hai vụ án trên có thể thấy, việc xác định nghĩa vụ trả nợ sau ly hôn không chỉ dừng lại ở việc xác định ai là người đứng tên vay tiền, mà phải làm rõ bản chất khoản vay, mục đích sử dụng vốn, chủ thể tham gia giao dịch và trách nhiệm tài sản đã được xác lập. Đây là những yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với việc giải quyết đúng đắn tranh chấp.
Từ thực tiễn nêu trên, có thể thấy vấn đề cần quan tâm trong công tác kiểm sát giải quyết các vụ án hôn nhân và gia đình: việc vợ chồng không yêu cầu Tòa án giải quyết nghĩa vụ tài sản với người thứ ba không có nghĩa là nghĩa vụ đó đương nhiên chấm dứt hoặc được chuyển giao cho một bên; đồng thời, cần phân biệt hiệu lực của thỏa thuận giữa vợ chồng với quyền yêu cầu của người thứ ba. Trường hợp hai bên tự thỏa thuận một người chịu trách nhiệm trả toàn bộ khoản nợ thì cần làm rõ nội dung, hình thức, thời điểm xác lập thỏa thuận và sự đồng ý của chủ nợ nếu thỏa thuận làm thay đổi nghĩa vụ của người vay đối với chủ nợ. Không thể mặc nhiên xem thỏa thuận nội bộ giữa vợ chồng là căn cứ làm chấm dứt quyền yêu cầu thanh toán của ngân hàng hoặc người cho vay.
Có thể khẳng định, ly hôn chỉ làm chấm dứt quan hệ hôn nhân, không phải là căn cứ để một bên thoái thác những nghĩa vụ tài sản đã được xác lập hợp pháp trong thời kỳ hôn nhân. Việc giải quyết đúng bản chất khoản nợ, xác định chính xác trách nhiệm của từng bên và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người thứ ba không chỉ góp phần hạn chế tranh chấp kéo dài mà còn bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, củng cố niềm tin của người dân đối với hoạt động tư pháp.
Đỗ Thị Hồng Nhi
Phòng 9, VKSND thành phố Cần Thơ